Bir tez çalışmasında istatistik eğitimi almak, kullanılabilecek analizler hakkında görüş istemek veya yapılan analizleri bir uzmana kontrol ettirmek etik ihlal midir? Peki ham verileri göndererek analizleri ve bulgular bölümünü hazır şekilde teslim almak da aynı kapsamda değerlendirilebilir mi
Bu sorulara yalnızca “destek almak serbesttir” veya “tezde her şeyi öğrenci yapmalıdır” diyerek cevap vermek mümkün değil. Çünkü “istatistik desteği” ifadesi, kısa bir eğitimden araştırmacı adına bütün analizlerin gerçekleştirilmesine kadar birbirinden oldukça farklı uygulamaları kapsıyor.
Uluslararası yayın etiği standartları istatistiksel iş birliğini bilimsel araştırmanın olağan bir parçası olarak kabul ediyor. Ancak tez ve ödev gibi öğrencinin bireysel yetkinliğini ölçen çalışmalarda sınır daha dar çiziliyor. Türkiye’de 2026 yılında yürürlüğe giren yeni düzenleme ise bu sınırı ağır hukuki yaptırımlarla çok daha önemli hâle getirdi.
Makale ile tez arasındaki temel fark
İstatistik desteği tartışmasında ilk olarak makale ile tezi birbirinden ayırmak gerekiyor.
Bilimsel makaleler birden fazla araştırmacının ortak çalışması olabilir. Araştırma tasarımı, veri toplama, istatistiksel analiz ve yazım farklı kişiler tarafından gerçekleştirilebilir. Buradaki temel şart, katkıların doğru şekilde açıklanması ve katkı sunan kişilerin uygun biçimde tanınmasıdır.
Tez ise yalnızca bilimsel bilgi üreten bir çalışma değildir. Aynı zamanda öğrencinin belirli akademik yetkinlikleri kazandığını gösteren bir değerlendirme aracıdır.
| Özellik | Bilimsel makale | Tez |
|---|---|---|
| Yazar sayısı | Bir veya birden fazla olabilir | Esas olarak tek yazarlıdır |
| Temel amaç | Bilimsel bilgi üretmek ve paylaşmak | Bilgi üretmenin yanında öğrencinin yetkinliğini değerlendirmek |
| İstatistikçinin katkısı | Yazarlık veya katkı beyanıyla gösterilebilir | Öğrencinin kişisel akademik emeğinin yerini alamaz |
| Sorumluluk | Yazarlar arasında paylaşılabilir | Tezin temel sorumluluğu öğrenciye aittir |
| Değerlendirme | Editör ve hakemler | Danışman, enstitü ve tez jürisi |
Bu fark nedeniyle bir makalede kabul edilebilir olan iş bölümü, tezde aynı şekilde kabul edilebilir olmayabilir.
Uluslararası yayın standartları ne söylüyor?
Uluslararası Tıp Dergisi Editörleri Komitesi (International Committee of Medical Journal Editors [ICMJE]), çalışmanın tasarlanması, verilerin analiz edilmesi veya yorumlanmasına önemli katkıyı yazarlık ölçütlerinden biri olarak kabul ediyor. Ancak yalnızca analiz yapmak yazarlık için yeterli değil. Metnin hazırlanması veya eleştirel biçimde gözden geçirilmesi, son sürümün onaylanması ve çalışmanın doğruluğu konusunda hesap verebilirliğin kabul edilmesi de gerekiyor. Dört ölçütün tamamını karşılamayan katkı sahiplerinin ise katkıları belirtilerek teşekkür bölümünde yer alması öneriliyor (ICMJE, 2026).
Benzer şekilde Katkı Sahipliği Rolleri Taksonomisi (Contributor Roles Taxonomy [CRediT]); “yöntem geliştirme”, “formal analiz”, “veri düzenleme”, “doğrulama” ve “yazma” faaliyetlerini birbirinden ayrı bilimsel katkılar olarak tanımlıyor. Buna göre istatistiksel analiz, yalnızca yazılımda birkaç komut çalıştırmaktan ibaret teknik bir işlem değil; bilimsel çalışmanın açıkça tanımlanması gereken bileşenlerinden biri (CRediT, t.y.).
Amerikan İstatistik Derneğinin (American Statistical Association [ASA]) etik kılavuzu da istatistikçilerin uygun yöntem kullanmasını, varsayımlar ve sınırlılıklar konusunda şeffaf olmasını, sonuçları beklentilere göre şekillendirmemesini ve katkı sunan kişilere hak ettikleri değeri vermesini istiyor. Kılavuz ayrıca eğitim, danışmanlık ve mentorluk yapan istatistikçilere, öğrenme sürecindeki kişileri doğru yönlendirme sorumluluğu yüklüyor (ASA, 2022).
Avrupa Bilim Akademileri Federasyonunun (All European Academies [ALLEA]) araştırma dürüstlüğü kodu ise güvenilirlik, dürüstlük, saygı ve hesap verebilirliği temel ilkeler olarak benimsiyor. Katkıların gizlenmemesi ve araştırmaya katılan kişilerin kendi katkıları konusunda sorumluluk taşıması bekleniyor (ALLEA, 2023).
Bu standartların ortak mesajı şudur:
Bilimsel araştırmalarda istatistiksel iş birliği olağandır; ancak katkının kapsamı gizlenmemeli ve çalışmanın gerçek üreticileri doğru biçimde gösterilmelidir.
Bununla birlikte bu standartlar esas olarak ortak yazarlı bilimsel yayınları düzenliyor. Bir öğrencinin bireysel olarak tamamlaması gereken tez için sınırsız bir dış destek izni vermiyor.
Eğitim desteği nerede biter, akademik emeğin devri nerede başlar?
Uluslararası literatürde öğrencinin değerlendirmeye sunacağı bir çalışmanın tamamını veya bir bölümünü üçüncü kişiye yaptırması genellikle “contract cheating”, yani değerlendirilen akademik çalışmanın dışarıya devredilmesi kavramıyla ele alınıyor.
Newton’un (2018) sistematik incelemesi, ticari contract cheating uygulamalarının yükseköğretimde uzun süredir devam eden ve giderek daha görünür hâle gelen bir akademik dürüstlük sorunu olduğunu gösteriyor. Daha sonraki çalışmalar da öğrencilerin özel ders, iş birliği, editörlük, çevrim içi yardım ve üçüncü kişilere akademik çalışma yaptırma arasındaki sınırları her zaman aynı şekilde değerlendirmediğini ortaya koyuyor (Bretag vd., 2019; Awdry & Ives, 2023).
Bu nedenle sorun yalnızca hazır tez veya ödev satın alınmasıyla sınırlı değil. Kuralların belirsiz olduğu durumlarda, meşru öğrenme desteği ile öğrencinin yerine akademik üretim yapılması arasındaki sınır kolayca bulanıklaşabiliyor.
Buradaki belirleyici soru, yardımın ücretli olup olmamasından önce şudur:
Yardım sonrasında ortaya çıkan çalışma hâlâ öğrencinin kendi çalışması sayılabilir mi?
Öğrenciye regresyon analizinin mantığını öğretmek ile öğrencinin verisini alıp regresyon analizini gerçekleştirerek bulgular bölümünü yazmak aynı değildir. İlkinde öğrencinin yetkinliği geliştiriliyor; ikincisinde ise değerlendirmeye konu akademik işin bir bölümü öğrenci adına üretiliyor.
Birleşik Krallık ve Avustralya nasıl bir sınır çiziyor?
Birleşik Krallık’ta 2022 yılında kabul edilen Skills and Post-16 Education Act, öğrencinin kişisel olarak tamamlaması gereken bir çalışmanın tamamını veya bir bölümünü ticari koşullarda onun adına yapan ya da yaptırılmasını organize eden kişileri cezai sorumluluk kapsamına aldı.
Düzenlemenin açıklayıcı notlarında olağan öğretim faaliyetleri, özel ders, meşru son okuma ve izin verilen editörlük desteği kapsam dışında tutuluyor. Buradaki temel ölçüt, yardım alınmasına rağmen sunulan çalışmanın öğrencinin kişisel çalışması olarak kabul edilip edilemeyeceği (United Kingdom, 2022).
Avustralya’da ise akademik hile hizmetlerinin sunulması ve reklamının yapılması yasaklandı. Düzenleme özellikle ticari hizmet sağlayıcılarını hedefliyor ve belirli durumlarda para cezasının yanında hapis cezasına da imkân veriyor. Öğrenciler bakımından kayıt silme ve diğer akademik yaptırımlar üniversitelerin kendi süreçlerinde ayrıca uygulanabiliyor (Tertiary Education Quality and Standards Agency [TEQSA], 2026).
Dolayısıyla bu ülkelerdeki yaklaşım, öğrenciye verilen her türlü desteği yasaklamak üzerine kurulu değil. Genel eğilim; öğretim, izin verilmiş danışmanlık ve teknik yardımı, öğrencinin yerine değerlendirilecek akademik ürün meydana getirmekten ayırmak yönünde.
Türkiye’de tez hangi yetkinliği belgeliyor?
Türkiye’deki Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’ne göre tezli yüksek lisans programı, öğrencinin bilimsel araştırma yöntemlerini kullanarak bilgiye erişme, bilgiyi derleme, yorumlama ve değerlendirme yeteneği kazanmasını amaçlıyor.
Doktora programı ise öğrencinin bağımsız araştırma yapmasını; bilimsel problemleri ve verileri geniş bir bakış açısıyla irdelemesini, analiz etmesini, yorumlamasını ve yeni sentezlere ulaşmasını hedefliyor (Yükseköğretim Kurulu [YÖK], 2016).
Bu hükümler, analiz ve yorumlama becerisinin lisansüstü eğitimin tali değil, doğrudan değerlendirilen unsurlarından olduğunu gösteriyor.
Bununla birlikte tez, öğrencinin hiç kimseden yardım almadan yürüttüğü yalıtılmış bir çalışma da değil. Aynı yönetmelik tez danışmanı atanmasını, tez konusunun öğrenci ile danışman tarafından belirlenmesini ve gerekli durumlarda üniversite dışından ikinci danışman görevlendirilebilmesini kabul ediyor.
Bu nedenle mevzuatın yasakladığı şey, başkasından herhangi bir akademik görüş almak değildir. Asıl sorun, öğrencinin kazanması ve göstermesi gereken akademik yetkinliğin üçüncü bir kişi tarafından onun adına kullanılmasıdır.
Destek açıklanırsa sorun ortadan kalkar mı?
YÖK’ün Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi, destek alınarak yürütülen araştırmalardan doğan yayınlarda destek veren kişi, kurum veya kuruluşlar ile bunların katkılarının belirtilmemesini etik ihlal türleri arasında sayıyor (YÖK, 2025).
Bu hüküm, meşru katkıların açıklanması gerektiğini gösteriyor. Ancak katkının açıklanmış olması, her türlü desteği kendiliğinden uygun hâle getirmiyor. Öğrencinin yerine gerçekleştirilen analiz veya yazım faaliyeti teşekkür bölümünde belirtilse bile, öğrencinin kişisel akademik emeğinin yerini alıyorsa ayrı bir etik ve hukuki sorun doğurabilir.
Kısacası:
Şeffaflık gereklidir; fakat tek başına yeterli değildir.
Yapay zekâ ile veri analizi farklı mı?
YÖK’ün Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehberi; yapay zekânın yöntem, güç analizi ve veri analizi gibi aşamalarda araç olarak kullanılabileceğini kabul ediyor. Bununla birlikte hipotez geliştirme, tartışma ve yorumlama gibi üst düzey akademik becerilerin yapay zekâya devredilmemesi gerektiğini belirtiyor.
Rehberde ayrıca kullanılan yapay zekâ aracının ve kullanım kapsamının açıklanması, üretilen çıktıların doğruluk ve güvenilirliğinin araştırmacı tarafından kontrol edilmesi ve nihai sorumluluğun araştırmacıda kalması isteniyor (YÖK, 2024).
Bu yaklaşım, insanlardan alınan istatistik desteği için doğrudan bir hukuk kuralı oluşturmuyor. Bununla birlikte yararlı bir ölçüt sunuyor: Kullanılan araç veya destek, araştırmacının katkısını ortadan kaldırmamalıdır.
Ek Madde 47 neyi değiştirdi?
7592 sayılı Kanun’un 11. maddesiyle 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’na eklenen Ek Madde 47, başkasına akademik çalışma yaptırılmasına ilişkin yaptırımları önemli ölçüde ağırlaştırdı.
Düzenlemeye göre anket uygulaması ve veri toplama gibi akademik değerlendirme içermeyen katkılar hariç olmak üzere, kişisel emeği ve akademik birikimi dışında, ücretli veya ücretsiz olarak, kısmen ya da tamamen başkasına yaptırılan tez, makale, kitap ve proje gibi çalışmalarla derece veya akademik unvan elde edilmesi yaptırıma bağlandı.
Kanun yalnızca çalışmayı kullanan kişiyi kapsamıyor. Başkası adına bu çalışmaları yapan, üreten veya bunlara aracılık eden kişiler için 5.000 günden 10.000 güne kadar adli para cezası öngörüyor. Fiilin meslek hâline getirilmesi durumunda cezanın sınırı 10.000–20.000 güne yükseliyor. Bu yolla kazanılan akademik derece ve unvanın geri alınması da açıkça düzenleniyor (7592 sayılı Kanun, 2026, md. 11).
Burada iki nokta özellikle önem taşıyor:
- Desteğin ücretsiz olması, faaliyeti kendiliğinden kanun kapsamı dışına çıkarmıyor.
- Sunulan hizmete “danışmanlık” adı verilmesi, fiilen başkası adına akademik çalışma üretilmişse hukuki niteliği tek başına değiştirmiyor.
Bakırcı’nın (2026) kanun lafzına dayalı değerlendirmesine göre istatistik hizmetlerinde temel sınır, bilimsel kararın kim tarafından verildiği noktasında ortaya çıkıyor. Araştırmacının belirlediği yöntemin teknik olarak uygulanması ile yöntemin seçilmesi, hipotezlerin kurulması, kullanılacak testlere karar verilmesi, sonuçların yorumlanması ve bulguların akademik metne dönüştürülmesi aynı nitelikte görülmüyor. İkinci gruptaki faaliyetler doğrudan akademik değerlendirme içeriyor.
Bununla birlikte Ek Madde 47 oldukça yeni bir düzenleme. “Akademik değerlendirme içermeyen katkı” ile öğrencinin kişisel emeğini ortadan kaldırmayan meşru danışmanlık arasındaki sınırı açıklayan yerleşmiş bir yargı uygulaması henüz bulunmuyor. Bu nedenle özellikle hazır analiz teslimi ve bulgu yazımı içeren hizmetlere ihtiyatla yaklaşılması gerekiyor.
Hangi destekler meşru, hangileri riskli?
| Destek türü | Genel değerlendirme |
|---|---|
| İstatistik eğitimi veya kurs almak | Genellikle meşru |
| SPSS, R, Stata veya benzeri yazılımları kullanmayı öğrenmek | Genellikle meşru |
| Alternatif yöntemlerin özellikleri hakkında görüş almak | Nihai akademik karar araştırmacıda kaldığı sürece savunulabilir |
| Öğrencinin yaptığı analizi teknik hata bakımından kontrol ettirmek | Kontrolün kapsamına bağlı |
| Danışman eşliğinde analiz yapmayı öğrenmek | Eğitim niteliği korunuyorsa savunulabilir |
| Saha anketinin başkaları tarafından uygulanması | Akademik değerlendirme içermiyorsa kanundaki açık istisna kapsamında |
| Ham veriyi göndererek tamamlanmış analiz teslim almak | Yüksek riskli |
| Kullanılacak analizlere uzmanın tek başına karar vermesi | Akademik değerlendirmenin devri riski taşır |
| Sonuçların uzman tarafından yorumlanması | Yüksek riskli |
| Bulgular veya tartışma bölümünün yazdırılması | Başkası adına akademik üretim olarak değerlendirilme riski çok yüksek |
| Alınan desteğin açıklanması | Gereklidir; fakat tek başına yeterli değildir |
Bu tablo mutlak bir hukuki güvence olarak görülmemelidir. Üniversitenin kendi kuralları, yardımın gerçek kapsamı, öğrencinin sürece katılımı ve ortaya çıkan ürünün kim tarafından meydana getirildiği birlikte değerlendirilmelidir.
Sonuç: Desteğin adı değil, işlevi belirleyici
Dünyadaki etik standartlar ve düzenlemeler, istatistik desteğini bütünüyle yasaklamıyor. İstatistik eğitimi, yöntemlerin açıklanması, danışmanlık ve doğrulama bilimsel çalışmanın kalitesini artırabilir. Ancak öğrencinin değerlendirmeye sunacağı analizin, yorumun veya akademik metnin onun yerine üretilmesi artık yalnızca etik bir tartışma değildir.
Türkiye’de Ek Madde 47 ile birlikte bu ayrım; derece ve unvanın geri alınması, adli para cezası ve hizmet sağlayıcılar bakımından ağırlaştırılmış yaptırımlar doğurabilecek hukuki bir mesele hâline geldi.
Bu nedenle güvenli yaklaşım yalnızca “Yaptırdığım analizi savunabiliyor muyum?” diye sormak değildir. Daha temel soru şudur:
Bu çalışmadaki akademik kararları ve sonuçları gerçekten ben mi ürettim?
Kısacası, araştırmacıyı yetkinleştiren destek ile araştırmacının yerine geçen hizmet aynı şey değildir. Şeffaflık zorunludur; fakat başkasına devredilmiş akademik emeği tek başına meşru hâle getirmez.
Kaynaklar
ALLEA. (2023). The European Code of Conduct for Research Integrity: Revised Edition 2023. https://allea.org/code-of-conduct/
American Statistical Association. (2022). Ethical guidelines for statistical practice. https://www.amstat.org/your-career/ethical-guidelines-for-statistical-practice
Awdry, R., & Ives, B. (2023). International predictors of contract cheating in higher education. Journal of Academic Ethics, 21(2), 193–212. https://doi.org/10.1007/s10805-022-09449-1
Bakırcı, H. (2026, 11 Eylül). Tez yazma hizmeti vermenin cezası 2026: 2547 Ek Madde 47’de aracılık ve meslek edinme. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu. https://halilbakirci.av.tr/tez-yazma-hizmeti-vermenin-cezasi-2547-ek-madde-47-2026/
Bretag, T., Harper, R., Burton, M., Ellis, C., Newton, P., Rozenberg, P., Saddiqui, S., & van Haeringen, K. (2019). Contract cheating: A survey of Australian university students. Studies in Higher Education, 44(11), 1837–1856. https://doi.org/10.1080/03075079.2018.1462788
CRediT. (t.y.). CRediT role descriptors. https://credit.niso.org/contributor-roles-defined/
International Committee of Medical Journal Editors. (2026). Defining the role of authors and contributors. https://www.icmje.org/recommendations/browse/roles-and-responsibilities/defining-the-role-of-authors-and-contributors.html
Newton, P. M. (2018). How common is commercial contract cheating in higher education and is it increasing? A systematic review. Frontiers in Education, 3, Article 67. https://doi.org/10.3389/feduc.2018.00067
Tertiary Education Quality and Standards Agency. (2026). Protect yourself from illegal commercial cheating services. https://www.teqsa.gov.au/protect-yourself-illegal-commercial-cheating-services
United Kingdom. (2022). Skills and Post-16 Education Act 2022: Explanatory notes—Cheating services provided for post-16 students. https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2022/21/notes/division/9/index.htm
Yükseköğretim Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. (2026). Kanun No. 7592, 30 Temmuz 2026, md. 11. 9 Ağustos 2026 tarihli ve 33335 sayılı Resmî Gazete. https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D28/Y4/KanunMetni/81749a04-458e-49bb-98cc-05c41e246d67.htm
Yükseköğretim Kurulu. (2016). Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği. 20 Nisan 2016 tarihli ve 29690 sayılı Resmî Gazete.
Yükseköğretim Kurulu. (2024). Yükseköğretim kurumları bilimsel araştırma ve yayın faaliyetlerinde üretken yapay zekâ kullanımına dair etik rehber.
Yükseköğretim Kurulu. (2025). Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki görüş veya belirli bir olay için hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumlarda ilgili üniversitenin düzenlemeleri ve uzman hukukçuların değerlendirmesi dikkate alınmalıdır.
Son güncelleme: 14 Eylül 2026